ميان رفتند . سامانيان اگر چه مانند طاهريان خود را فرمان‌بردار خلافت بغداد قلمداد مىكردند ، ولى در امور ادارى و سياسى كاملًا مستقل بودند . 2 - 7 . فاطميان ( 296 - 578 ق ) اسماعيليان در سدهء سوم هجرى در عراق و يمن ، قيام كردند كه به نتيجه نرسيد ؛ ولى قيام آنان در شمال افريقا به پيروزى انجاميد . ابو عبد اللَّه المهدى با ادّعاى مهدويت ، دولت فاطمى را در سال 296 هجرى در شمال افريقا ( كشور تونس فعلى ) تشكيل داد و آن را در سال 361 در مصر و شامات ، گسترش داد . آنان به عنوان شيعهء اسماعيلى ، مذهب تشيّع را رسميت بخشيدند و معارضى بالقوّه براى حاكمان عبّاسى بودند ، تا جايى كه گاه چشم اميد عالمان نيز به سوى آنان بود . 2 - 8 . حمدانيان ( 293 - 392 ق ) ولايت ابو هيجا بر موصل از جانب خليفهء عبّاسى در سال 293 قمرى آغاز شد و سپس توسّط جانشيان او به حلب و حمص گسترش يافت . گرايش شيعى اين خاندان ، زمينه‌ساز گسترش فرهنگ شيعى در اين دولت مستقل در اين سرزمين بود . افرادى همچون نعمانى و ابن زهره ، در اين دولت و منطقه زيسته‌اند . در بررسى تحليلى وقايع سياسى و حوادث اجتماعى اين دوره ، اين موارد ، حائز اهمّيت اند : 1 . خلافت عبّاسى در سال‌هاى ميانى سدهء سوم هجرى بويژه پس از مرگ متوكّل ، اقتدار سياسى خود را از دست داده بود . خلفاى عبّاسى ، گاه عاملى بىاراده در دست تركان بودند كه اختيار و تدبير لشكر و كشور را در دست داشتند . بدين سبب ، آنان خليفه را عزل و يا ديگرى را منصوب مىكردند و خليفه جرئت و جسارت درگيرى با آنان را نداشت . سه يا چهار خليفه در اين دوره توسّط درباريان به قتل رسيده‌اند .